Sudan: Intambara y’ubutegetsi yahinduye igihugu cyose ikibuga cy’amakimbirane – Ese amahoro aracyashoboka?

Intangiriro Mu gihe isi ikomeje gukurikirana amakimbirane ari mu bice bitandukanye by’isi, muri Sudan hakomeje kubera imwe mu ntambara zikomeye zahungabanyije Afurika mu myaka ya vuba. Kuva ku wa 15 Mata 2023, igihe imirwano yatangiraga hagati y’Ingabo za Leta ya Sudan (Sudanese Armed Forces) n’umutwe wa Rapid Support Forces, igihugu cyinjiye mu bihe bikomeye byaranzwe n’urupfu rw’abaturage, ubuhunzi, inzara no gusenyuka kw’ibikorwaremezo. Ariko ikibazo gikomeye ni iki: Ni iki cyateye iyi ntambara? Ni nde urwana na nde? Ese amahoro aracyashoboka kandi ni iki cyasabwa kugira ngo Sudan yongere kubakwa? Iyi ni inkuru y’ubusesenguzi ireba amateka y’iyi ntambara, impamvu zayo, ingaruka ku baturage n’inzira ishobora gufasha Sudan kuva mu bihe by’umwijima. Sudan ni igihugu ki? Kuki gifite akamaro muri Afurika? Sudan ni igihugu giherereye mu majyaruguru y’uburasirazuba bwa Afurika, gifite umwanya w’ingenzi kubera aho giherereye hagati y’Afurika n’Uburasirazuba bwo Hagati. Gihana imbibi n’ibihugu birimo Misiri, Chad, Ethiopia, Eritrea na Sudani y’Epfo. Umurwa mukuru wa Sudan ni Khartoum, umujyi ufite amateka akomeye mu bukungu, politiki n’ubucuruzi. Iki gihugu gifite umutungo kamere urimo zahabu, peteroli, ubutaka bwera n’ubushobozi bukomeye mu buhinzi. Ariko nubwo gifite ayo mahirwe, imyaka myinshi y’amakimbirane ya politiki n’ubutegetsi bwa gisirikare yabujije Sudan kugera ku iterambere abaturage bifuzaga. Mu 2011, Sudan yahuye n’impinduka ikomeye ubwo Sudani y’Epfo yigengaga. Icyo gihe Sudan yatakaje igice kinini cy’umutungo wa peteroli, ibintu byagize ingaruka ku bukungu bw’igihugu. Uko Sudan yageze ku ntambara Kugira ngo twumve intambara iri kuba uyu munsi, ni ngombwa gusubira inyuma tukareba amateka y’ubutegetsi bwa Sudan. Mu 1989, Omar Hassan Ahmad al-Bashir yafashe ubutegetsi binyuze muri kudeta ya gisirikare. Mu myaka irenga 30 yamaze ku butegetsi, Sudan yahuye n’ibibazo birimo amakimbirane, ibibazo by’ubukungu n’ibirego byo kutubahiriza uburenganzira bwa muntu. Mu 2003, mu karere ka Darfur hatangiye amakimbirane akomeye hagati ya Leta n’imitwe y’abarwanyi. Muri icyo gihe havuzwe umutwe wa Janjaweed, nyuma uza guhinduka Rapid Support Forces (RSF), umutwe waje kugira imbaraga zikomeye muri Sudan. Mohamed Hamdan Dagalo uzwi nka Hemedti, wari umwe mu bayobozi bakomeye ba RSF, yaje kugira uruhare rukomeye muri politiki y’igihugu. Mu 2019, abaturage ba Sudan bakoze imyigaragambyo yamagana ubutegetsi bwa Omar al-Bashir, bituma akurwa ku butegetsi n’igisirikare. Nyuma yaho, General Abdel Fattah al-Burhan uyoboye Ingabo za Leta ya Sudan na General Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti) wa Rapid Support Forces bagize uruhare rukomeye mu miyoborere y’igihugu. Ariko ubufatanye bwabo bwaje kurangira ubwo havukaga ikibazo cyo kumenya uko RSF yagombaga kwinjizwa mu gisirikare cya Leta. Aho ni ho amakimbirane yahindutse intambara. Ku wa 15 Mata 2023, imirwano yatangiye mu murwa mukuru Khartoum, nyuma ikwira mu bindi bice by’igihugu. Abaturage bishyura igiciro cy’intambara batigeze bahitamo Nubwo intambara iri hagati y’impande ebyiri z’abasirikare, abaturage basanzwe ni bo bakomeje kugira ingaruka zikomeye. Mu bice byinshi bya Sudan, abaturage bahuye no kubura umutekano, ibiribwa, ubuvuzi n’amashuri. Imiryango myinshi yahatiwe kuva mu ngo zayo, bamwe bahungira mu bindi bice by’igihugu cyangwa mu bihugu bituranye. Abana benshi bahagaritse amashuri, ibitaro byinshi birangirika, naho ubukungu burushaho guhungabana. Inyuma y’imibare y’abapfuye n’abahunze hari inkuru z’abantu basanzwe: ababyeyi babuze abana, imiryango yatandukanye n’urubyiruko rwabuze amahirwe yo kubaka ejo hazaza. Ni nde wungukira muri iyi ntambara? Intambara yo muri Sudan ntabwo ireba gusa kurwana kw’abasirikare. Abasesenguzi bavuga ko inyuma yayo harimo n’inyungu za politiki n’ubukungu. Kimwe mu bibazo bikomeye ni urugamba rwo kugenzura ubutegetsi n’inzego z’umutekano. Hari kandi ikibazo cy’umutungo kamere, cyane cyane zahabu, ifite uruhare rukomeye mu bukungu bwa Sudan. Iyo umutungo kamere ugenzurwa n’impande zirwana aho kugenzurwa na Leta ikora neza, ushobora kuba kimwe mu bituma amakimbirane akomeza. Uretse ibyo, umwanya wa Sudan mu karere ka Afurika n’inkombe zayo ku Nyanja Itukura bituma iba igihugu gifite akamaro ku nyungu z’ibihugu byinshi. Ese intambara yarangira ite? Nubwo intambara imaze igihe, amahoro aracyashoboka ariko bisaba impinduka zikomeye. Icya mbere ni uguhagarika imirwano mu buryo burambye no gushyiraho ibiganiro by’ukuri hagati y’impande zombi. Icya kabiri ni ugusubiza Sudan ku murongo w’ubuyobozi bw’abasivili, aho abaturage bagira uruhare mu gufata ibyemezo ku hazaza h’igihugu cyabo. Icya gatatu ni ugushyiraho ubutabera ku byaha byakorewe abaturage, kuko amahoro adashobora kubakwa nta kubazwa inshingano ku bakoze ibyaha. Kandi nyuma y’intambara, Sudan izakenera kongera kubaka ibikorwaremezo, ubukungu n’icyizere cy’abaturage. Umusozo: Sudan hagati y’igikomere cy’intambara n’icyizere cyo kongera kubakwa Intambara yo muri Sudan yerekanye uburyo urugamba rwo guhatanira ubutegetsi rushobora guhindura ubuzima bwa miliyoni z’abantu. Igihugu gifite umutungo, amateka n’ubushobozi bwo gutera imbere, ariko amahoro ni yo shingiro rya byose. Sudan ntikeneye intsinzi y’uruhande rumwe gusa, ikeneye amahoro azaha abaturage bayo amahirwe yo kongera kubaka igihugu cyabo. Ikibazo gisigaye ni kimwe: Ese abayobozi ba Sudan bazahitamo inzira y’ibiganiro n’amahoro, cyangwa abaturage bazakomeza kwishyura igiciro cy’intambara batigeze bahitamo?